नेपालको तेस्रो प्रमुख पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा परिचित चितवन जिल्लाको पर्यटन अन्य ठाउँको भन्दा भिन्न रहेको छ । ऐतिहासिक, धार्मिक महत्वका स्थान, प्राकृतिक दृश्यावलोकन, जंगल सफारी, सांस्कृतिक रहनसहन, कृषिमा आधारित पर्यटन चितवनको प्रमुख आकर्षण हुन् ।
समुद्री सतहदेखि एक सय ४१ मिटरदेखि एक हजार नौ सय ४५ मिटरसम्मको उचाइमा रहेका चितवन जिल्ला जैविक विविधताका दृष्टिले पनि अनुपम संरचना मानिन्छ ।
प्रायः नेपालका सबै जिल्लाबाट बसाइसराइ गरी आउने सबै जातजातिका बासिन्दाको बसोबास रेहेको चिवतन जिल्ला सबै जातको साझा फूलवारीजस्तो विविधतापूर्ण रहेको छ । ७६ औं जिल्लाको रुपमा परिचित यस जिल्ला उच्चपहाडी शृंखलाबाट तराइ क्षेत्रको अवलोकन, पूर्व लंगुर हिमालदेखि पश्चिम धवलागिरी हिमशृंखलासम्मको अवलोकन, दुर्लभ जडीबुटी, चराको अवलोकन, आदिवासी जनजातिमध्ये अति सिमान्तकृत वर्गमा पर्ने चेपाङ, सांस्कृतिक रुपले धनी आदिवासी थारु जातिको संस्कृति, धार्मिकस्थलहरु यस जिल्लाका प्रमुख पर्यटक आकर्षण हुन् । प्रकृत्तिदत्त संरचनाको धनी यस क्षेत्रमा प्रकृतिले दिएका वरदारको अलवा मानव निर्मित ऐतिहासिक धरोहरहरु पनि पर्यटक आकर्षण केन्द्र बनेका छन् ।
चित्रसेन मन्दिर रत्ननगर नगरपालिका-५ गौठोली बुढी राप्तीको किनारामा अवस्थित धार्मिक एवं ऐतिहासिक स्थल हो, चित्रसेन मन्दिर । ऐतिहासिक किंवदन्तीअनुसार चित्रसेनको राजधानीको नाम परापूर्वकालमा चित्रवन थियो र सोही नामबाट नै जिल्लाको नाम चितवन रहन गएको हो । चितवनका मन्दिरहरुमध्ये चित्रसेन मन्दिर प्राचीन मन्दिरको रुपमा मानिन्छ । उक्त मन्दिरमा ठूली एकादशीको दिनमा ठूलो मेला लाग्ने गर्दछ ।
विक्रमबाबा मन्दिर चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको कसरा क्षेत्रमा पर्ने यो छानाविहीन मन्दिर थारुको इष्ट देवताको रुपमा परिचित छ । तर पनि केही वर्ष यता आएर यो स्थल सबै जातिको आस्थाको धार्मिक एवं पर्यटकीयस्थल बन्न पुगेको छ । प्रत्येक वर्ष चैतेदसैंको अवसरमा यो मन्दिर क्षेत्रमा लाग्ने गरेको मेलाले वास्तवमा चितवन जिल्लाको पर्यटकीय आकर्षा थपेको छ ।
सिराइचुली महाभारत पर्वत शृंखलाको चितवन जिल्लाको काउले गाविसमा पर्ने सबैभन्दा उच्च स्थान हो, सिराइचुली । विकासको दृष्टिकोणले अति पछाडि परेका नेपालको आदिवासी बासिन्दा चेपाङको बसोबास बाहुल्य रहेको क्षेत्रमा अवस्थित उक्त चुली समुद्री सतहबाट एक हजार नौ सय ४५ मिटर उचाइमा रहेको छ । तर्राईको समथर भूभाग र हिमाली शृंखलालाई सबै ठाउँबाट अवलोकन गर्न सकिने उक्त चुलीका कारण यस क्षेत्रमा पर्यटन प्रवर्द्धनमा उल्लेख्य भूमिका रहेको छ । सिराइचुली सूर्योदय, सूर्यास्त साथै हिमशृंखलाको अवलोनका लागि महत्वपूर्ण स्थानको रुपमा परिचित भइसकेको छ ।
राष्ट्रिय निकुञ्ज र मध्यवर्ती वन क्षेत्र एकसिंगे गैंडाका लागि प्रख्याति कमाएको नेपालको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रमुख द्वार सौराहा पनि पूर्वी चितवन क्षेत्रमा पर्दछ । निकुञ्ज अवलोकनका लागि आउने मध्ये ९० प्रतिशतभन्दा बढी पर्यटक यसै क्षेत्रबाट अवलोकनका लागि प्रवेश गर्दछन् । निकुञ्जमा रहेको नेपालको एकमात्र हात्ती प्रजनन केन्द्र पर्यटक आकर्षणको एक महत्वपूर्ण स्थानको रुपमा विकसित हुँदै आएको छ ।
निकुञ्जभित्र रहेको घडीयाल गोही प्रजनन केन्द्र, कछुवा संरक्षण कार्यक्रम, निकुञ्जको मुख्य कार्यालय कसरामा रहेको संग्रहालय, टिकौलीमा बनाइएको जैविक सूचना केन्द्र, बछौलीमा निर्माण गरिएको थारु सांस्कृति संग्रहालय, खोरसोमा रहेको सूचना केन्द्र पर्यटक आकर्षणका अन्य नमुनाहरु हुन् । बीसहजारी ताल विश्व सिमसार क्षेत्रमा सूचीकृत नेपालका सिमसार क्षेत्रमध्येका एक महत्वपूर्ण सिमसार क्षेत्र हो, बीसहजारी ताल ।
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका चुरे पर्वतदेखि महाभारत पर्वत शृंखला जोड्ने बाटो (कोटीडार)को रुपमा रहेकेा जंगली क्षेत्रमा अवस्थित यस ताल क्षेत्रमा बाघ, गैंडालगयातका जंगली जनावर, विभिन्न प्रकारका चरा, सरिसृप, उभयचर, माछा र कीराहरुको महत्वपूर्ण आश्रयस्थलको रुपमा मानिन्छ ।
त्यस्तै चितवनका आदिवासी जनजाति मध्येको सांस्कृतिक रुपले धनी थारु जातिको रहनसहन, भेषभूषा, संस्कृति र सांस्कृतिक प्रदर्शनी पर्यटकको अर्को आकर्षणको केन्द्र हुन सक्दछ भने, पूर्वी पहाडी क्षेत्रमा रहेको अति सिमान्तकृत आदिवासी जनजातिमध्येको चेपाङ समुदायको सांस्कृतिक रहसहन, पहाडी क्षेत्रका गुरुङ मगर समुदायको संस्कृति, तराइ र नदीकिनाराका बोटे, माझी, मुसहर र दराइ जातिको संस्कृति पनि पर्यटकका लागि थप आकर्षण हुन् ।
